In die eerste aflewering is die klassieke publikasie van ’n politieke filosoof
van die twintigste eeu, Eric Voegelin, bekend gestel. Volgens Voegelin is die Gnostisisme
die essensie van modernisme en nuwe dinge is nie so nuut is soos wat ons dink
nie. Hy is van mening dat daar duidelike motiewe, simbole en denkpatrone van
die gnostiese bewegings tot in ons tyd geëien kan word. In hierdie aflewering
kyk ons na sy tweede en laaste essay in sy publikasie met die titel Science,
Politics and Gnosticism.
Surrogaat-godsdiens: Gnostieke massabewegings
In sy tweede referaat, Ersatz Religion: The Gnostic Mass Movements of
our Time, hanteer Voegelin die gnostiese
massabewegings en die intellektuele bewegings van sy tyd (en ons tyd) as
minderwaardige plaasvervangende godsdienste. Insiggewend genoeg toon hy hiermee
aan dat daar nie so ’n groot verskil is tussen massabewegings en intellektuele
bewegings as wat sommige dink nie. Voegelin voer aan dat beide hul oorsprong
het in bepaalde intellektuele en kleingroepe. Dit laat ’n mens dink aan die
kleingroepe waaruit die Kerk ook gegroei het en versterk die vermoede van die
nabootsing van godsdiens. Hierdie vermoede word ook verder bevestig wanneer
Voegelin opmerk dat ons die woord altruïsme aan Auguste Comte te danke het, en
dat dit die sekulêre plaasvervanger vir liefde is wat gebruik om word om die
broederskap van mense sonder die Vaderskap van God te erken. Hieronder tel hy die
progressiwisme, positivisme, Marxisme, vorme van psigoanalise, kommunisme,
fascisme, en nasionale sosialisme.
Voegelin identifiseer ’n gnostiese lyn vanaf die antieke Mediterreense gebied deur bewegings van die Hoë Middeleeue heen, tot by die Westerse Renaissance en Reformasie. Hy identifiseer ses kenmerke van die gnostiese houding. (1) Ontevredenheid met die eie situasie (nie so vreemd nie); (2) die geloof dat die situasie te wyte is aan swak organisasie van die wêreld (meer vreemd – dit is hiervolgens strukturele probleme eerder as sonde-probleme); (3) redding uit hierdie bose toestande/strukture is moontlik; (4) Die wese van die wêreld moet verander word in ’n geskiedkundige proses; (5) Die verandering moet geskied deur menslike aksie en die mens se eie pogings; (6) die ingeleides met kennis sal vir ons die metode wys hoe dit moet gebeur. Dus: ’n formule vir selfverlossing en wêreldverlossing.
Tipiese simbole
Hierdie houding vind uitrukking, nie net in bepaalde denkpatrone nie, maar ook tipiese simbole. Die motiewe en simbole sal hier net kortliks genoem word, en dan sal daar veral na twee uitdrukkings daarvan gekyk word wat ligte tot in ons dag laat opgaan.
