2020/05/27

Ontvouende en gelaagde betekenis

In die vorige posaflewering het ek later 'n skakel bygevoeg wat die moeite werd is om hier ook apart te lys. Dit is in 2015 geskryf vir Standpunte. Hier is 'n aptytwekker uit die stuk vir diegene wat dalk verder wil naslaan oor die Middeleeuse Quadriga oftewel vierperdewa. Dit is natuurlik ook by hierdie kuierplek al voorheen genoem en die skrywe by Standpunte is ook van hierdie kuierplek af verder ontwikkel:

...Die feit is dat die sogenaamde fundamentalistiese en primitiewe Skrifuitleg van die kerkvaders glad nie so eendimensioneel plaasgevind het as wat dit vandag soms voorgehou word nie. Inteendeel, dit was tot oorbodens toe vol van simboliese lading, dramatiese samehang, en van ontvouende en gelaagde betekenis en misterie. Die uitnemende voorbeeld hiervan is sekerlik die Middeleeuse Quadriga, ‘n teologiese metode van Bybelverstaan wat vandag nog baie peste en plae binne en buite die kerk kan uitroei...

2020/05/24

De Lubac vir teologiese woestyne

Daar is sommige boeke wat mos maar net jou nommer het. Hulle het eenvoudig die vermoë om jou verbeelding aan die brand te laat slaan. Soms is dit sekerlik ook 'n geval van tydsberekening, want op 'n gegewe tyd en plek in jou lewe is jy net meer gereed, of eerder dalk ryp, vir sekere waarhede. Natuurlik sluit dit nie ons vra en soek uit nie en veral nie die belofte dat daar oopgemaak sal word vir die wat klop nie, maar dit is eenvoudig wonderlik wanneer op 'n woord op sy tyd vir jou 'n lafenis is soos goeie tyding uit 'n ver land. Vandag het iets hiervan my weer getref toe ek na ou aantekeninge kyk van Bryan Hollon se werk, Everything is Sacred: Spiritual Exegesis in the Political Theology of Henri de Lubac.

Hollon is eintlik hier 'n skrywer van die tweede orde, want inderwaarheid toon hy net die relevansie van Henri de Lubac se denke vir vandag aan. Ek het reeds by meer as een geleentheid hieroor in die publieke arena gepraat of geskryf. Vergelyk byvoorbeeld hierdie artikel oor die Vierperdewa. Maar my ou aantekeninge het die besef laat posvat dat sekere goud-ertse nog nie deur hierdie skrywer in die derde orde oor De Lubac, genoegsaam gedeel is nie. En in Afrikaans kan dit veral 'n bydrae wees in die veld van Hermes waar postmodernes bereid is om altyd nog 'n voordrag in die hermeneutiek aan te hoor oor die oneindige uitstel van betekenis. Nie dat hierdie bydrae dit wil aanhelp nie. Inteendeel. Maar laat my toe om die gaping te slaan terwyl nimmereindig dan ook plek maak hiervoor. En om eerlik te wees, ek interpreteer vir Hollon ruim in die lig van verdere leeswerk. Die rede is dat probeer word om die possie so bevatlik as moontlik in Afrikaans te maak, asook om aan te dui hoe reformerende ombouings dit op die beste moontlike wyse sou kon interpreteer. Nou-ja, hier gaan ons.  

Hollon wys hoe De Lubac die moontlikheid van sinvolle antwoorde anderkant hedendaagse bewegings bied - bewegings wat nogal die skaal in 'n postsekulêre rigting laat swaai. Hy gee punte vir die Postliberale en Radikale Ortodokse (RO) bewegings in die teologie, maar dan toon hy ook aan hoe De Lubac en die Nouvelle Theologie anderkant hierdie vermeldenswaardige projekte beweeg. Hier sal daar nie in diepte ingegaan word op sy betoog nie, maar daar sal wel 'n paar gedagtes deurgegee word wat soos water vir moeë lywe kan wees wat teologiese woestyne en mirage op mirage moet trotseer.

De Lubac het volgens Hollon 'n spesifieke opvatting van Christelike mistiek. Christelike mistiek kan vir De Lubac net een ding beteken en dit is vereniging met die Drie-enige God van die Christelike openbaring, en wat in Christus gerealiseer word deur sy genade (vgl. loc. 4205 van 6183). Christelike mistiek is daarom ook altyd Trinitaries. Vir De Lubac is Christelike mistiek daarom in wese niks anders nie as die deelnemende verstaan van die Heilige Skrif. Die misterie is dus deel van die betekenis en mistiek beteken, as ek reg verstaan, om die betekenis deelnemend te leer ken (vgl. loc. 4258). Die Skrif is daarom ook die prisma waardeur die Christologiese eenheid van die heelal begryp word. Sjoe, dit klink belowend, nie waar nie? Maar daar is meer.

Die geestelike eksegese van die Christelike Skrifte, soos beoefen deur die Patristiese en Middeleeuse teoloë, dien volgens De Lubac daartoe om die hele werklikheid te verlig in die lig van Christus. Vir De Lubac speel hierdie geestelike eksegese verder ’n konstitutiewe rol in die Kerk se deelname in die lewe van die Triniteit. En verder is De Lubac ook uitgesproke daaroor dat indien hierdie deelname in Christus verbygegaan word, daar verval word vanaf Christelike mistiek in natuurlike mistisisme. (vgl. loc. 4265). Maar wat kan dit alles vir ons vandag beteken?

Wel, om mee begin, dien Hollon 'n harde hou aan die geleerdes van RO-faam uit. Hy waardeer hulle wel, maar wys daarop dat die feitlik afwesige eksegetiese element van die Skrif in hulle bydraes oor die algemeen, die rede is waarom RO nie werklik anderkant die spekulatiewe dekonstruksie van die sekulêre lewe kan beweeg nie. En dit is juis hier waar hy van mening is dat De Lubac sterker nagevolg moet word deur die RO-mense wat hom as belangriker as Barth ag omdat hy die moderne dualisme oorkom het. Laat ons dan verder luister hoe De Lubac sy weergawe van Christelike mistiek toepas vanuit die Skrif. Hollon som dit op as die verstaan van die Skrif wat voortgaan vanaf geskiedenis na allegorie (d.w.s. die betekenis in Christus), na tropologie (moraliteit) in die najaag van die eskatologiese visie op God (anagogie) (vgl. loc. 4429). Ons sal langer by allegorie stilstaan, aangesien die ander fases daarin ingebed lê.

Allegorie, wat vandag so maklik as willekeurige vergeesteliking verstaan word, was volgens De Lubac egter iets heel anders in die beste hanterings van die kerkvaders. Dit was die middel waardeur die Jesus van die geskiedenis ook as die alomteenwoordige Christus gesien is en in samehang hiermee was tropologie (die morele dimensie) die wyse waardeur die Kerk kon deelneem aan Christus (vgl. loc. 4486). Wat allegorie betref, is geglo dat geestelike betekenis reeds in die geskiedenis opgesluit lê en dat dit daarom profeties ingeskryf is in die feite, en so is die alomteenwoordigheid van Christus, die Logos, dan veronderstel. Dit beteken dus dat die aanname van allegoriese interpretasie eintlik groots was. Dit is dat daar 'n ontologiese verbondenheid tussen die Ou Testament en die Messias is en nie bloot 'n ekstrinsieke (veruitwendigde) ooreenkoms nie. Du Lubac kies daarom teen die begrip tipologie omdat dit volgens hom nog te veel net op die oppervlakte bly en nie genoegsaam die volle ontologiese verbondenheid veronderstel nie. Allegoriese betekenis verenig vir De Lubac nie net die heilsgeskiedenis nie, maar ook die Kerk se teenwoordigheid en toekoms in 'n ontologiese band (vgl. loc. 4501). So vind hierdie tipe allegoriese uitleg in Christus oral ongeforseerd in die Ou Testament plaas en stel so die Kerk in staat om Christus ook oral in die hede en in die toekoms te sien (vgl. loc. 4534). Dit bied dan ook die egte grond om by die morele implikasies van die teks - tropologie - stil te staan. 

2020/05/19

Gebed en Godvergeters

Gebed is een van die mees anti-sekulêre dade wat ons kan pleeg. Dit is die vernaamste deel van ons dankbaarheidslewe en ’n kragtige manier om nie ’n Godvergeter te word nie (vgl. Ps. 50:22,23; HK 45, antwoord 116). Gebed is ’n besondere middel waardeur ons nie net die vyand verslaan nie, maar voor alles intieme gemeenskap met God beoefen.

2020/03/14

Beelddraers: Voorreg of Slawerny?

Ons is geskape na die beeld van God as priester-konings. Dit gee die vermoë om met God in verhouding te wees, rasioneel te dink, morele besluite te neem, kreatiwiteit uit te leef, en (met God) die skepping te versorg en te beteuel. Dit is 'n voorreg, nie slawerny nie! - Paul Copan, in Is God a Moral Monster: Making Sense of the Old Testament God, hoofstuk 3.

2020/03/13

Hamann en heerlike hindernisse

Hier volg sommer net 'n paar eerste indrukke, of eerder prikkels, oor Johann Georg Hamann (1730-1788). Hy word wat statuur betref, redelik algemeen as die gelyke van Kant en Hegel geag. Wat hom so besonders maak, is dat hy alreeds as vriend en tydgenoot van Kant op 'n beter alternatief gewys het. Wanneer sovele vandag nou wonder wat ons met onse postmoderne generasie en sy Z.2's moet maak, rys Hamann omhoog as grondliggende aanbieder van 'n alternatiewe post-sekulêre visie. 

Tussen John Betz en Oswald Bayer se sekondêre werke oor Hamann kan 'n Christen reeds oriënterend verlore en verwonderd raak oor hierdie baie spesiale gesant. In die agttienhonderds al kon hy die tipe lewe spreek wat aan die begin van die een-en-twintigste eeu eers meer berekend waardeer kon word vir die klare wyn wat dit is. Ja, 'n mens kan ook maklik ontsteld word dat jy nou eers van hom kennis neem. Maar dalk was jy, was ons, nog net nie gereed nie. Kyk, as iemand die postmoderne era reeds twee eeue vantevore kon antisipeer en meer nog, 'n kragtige antwoord daarop kon ontwikkel, behoort ons die hoede af te haal oor 'n man wat verbygestap het in die geskiedenis. Ons behoort ook vir mekaar te erken as ons hom aangehoor het, dat hy eintlik net kon sê wat hy gesê het as die gees van God in hom gewoon het. 'n Mens kry iets van die gevoel van ontsetting wat aan die hof van Farao en Nebukadnesar moes vaardig wees toe Josef en Daniel drome kon uitlê wat deur die waarheid daarvan reeds seggingskrag gehad het, maar ook deur die toekoms as bokant die tye geëer sou word. Praat die uwe nou in hiperbool net om aandag te trek? Laat die leser maar lees en dan self besluit, maar so van lees gepraat, kom ons begin deur sommer net vanuit Bayer se eerste bladsye te wys op hoe Hamann sy lesers uitgedaag en aangevuur het. 

Hamman skryf welbewus moeilik. Hy rig deurdag hindernisse op vir sy lesers, sê Bayer. Waarom?

2019/09/10

Pinkster en oom Paul

Pinkster is ’n gevaarlike fees wat ons elke jaar vier. Die Bybel leer dat waar die Heilige Gees werksaam is, daar dikwels opskuddings en vervolgings plaasvind. Die Gees van God het nie gekom om ons mak te maak nie, maar vol lewensdurf en planne om gevaarlike wapens in God se koninkryk te wees (vgl. Rom. 6:13). 

God se Gees het gekom om ons van vreesagtigheid vry te maak. Dit bly een van die mees vertroostende, mees uitdagende, mees gebalanseerde uitsprake – om te hoor dat God ons ’n gees van krag, liefde en selfbeheersing gegee het (2 Tim. 1:7). Sommige praat baie van krag, ander van liefde, en ander van selfbeheersing. Om egter hierdie drie eienskappe in harmonie uit te leef, is ’n saak wat net die Gees van God in ons kan bewerk. Die goeie nuus van Pinkster is dat God hierdie bekragtiging reeds in Christus en sy Gees aan ons gegee het. Die vraag is daarom opnuut of ons dit nog in hierdie Gees waag met die Here. 

Dit is ook ’n ontblotende vraag of ons regtig wil hê dat die Heilige Gees kragtig onder ons sal werk. Want sien, waar die Gees werksaam is, gaan ons in die spervuur beland, eerstens by God wat ons nie gaan los soos ons is nie, en tweedens by mense wat hul eie bydraes gaan maak om ons te vorm.

2019/06/14

Tyd vir 'n roomsnor

Van tyd tot tyd sal hierdie blog ook skrywes bymekaarmaak wat op ander plekke verskyn het. Die oorspronklike plasing sal in sulke gevalle telkens aan die einde verwys word. En soms mag dit lyk dat dit erg anachronisties geplaas word, soos hieronder. Maar oorweeg gerus: Is dit nie dalk ook nou tyd vir 'n roomsnor nie? Die waarhede hieronder is mos tydloos en het deur die genade 'n langdurige nawerking.

Kersfees het nie net een stel remme nodig nie. Ons is nogal goed bekwaam om die voorremme aan te slaan as dit kom by die kommersialisering van kersfees. As ons egter nie daarteen waak nie, kan ons die agterremme verwaarloos wat net so sterk teen iets anders moet rem: streng en stroewe gesigte in die feestyd. Om met strak gesigte die tongskote te laat klap teen kommersialisering, kan óók dui op ’n gebrek aan waardering vir die evangelie. 

Kerstyd herinner ons aan die mees dramatiese gebeure in die geskiedenis van die mensdom – dat die God van die heelal geopenbaar is in die vlees (1 Tim. 3:16). Dit het die begin van ’n salige wending aangekondig wat ons lewens van dienskeg-wees na kind-wees, van bedelaars na koningskinders, verander het. Dit het aan ons bevestig dat die stoflike waarde het en dat God se verlossing ook atome insluit. In hierdie wêreld van ons wat so gekraak en gebroke is, en tog nog soveel tekens van skoonheid vertoon, het God deur sy Seun die grootste moeite denkbaar kom maak. Hy het alle messias-komplekse beskaam toe Hy aan ons die ware Messias gegee het om op die regte tyd op te daag. 

God het hierdie wêreld van koggelmanders en klippe, van kremetarte en dolfyne, van atoom-fisika en sondige mense, so liefgehad dat Hy sy eniggebore Seun gegee het om dit te red. Hierdie oorwinning deur ’n kruisdood en ’n opstanding uit die dood sou egter net kon gebeur as die Messias ook eers as mens gebore word. In die geskiedenis van die mensdom is daar nooit so iets gesien nie. In hul wildste drome kon selfs die Jode nie hierdie wending vooraf met begrip voorspel nie; dat God ná soveel gesante, uiteindelik sy eie Seun stuur (vgl. Mk. 12:6) om te verseker dat verlossing nie ’n moontlikheid nie, maar vir altyd ’n werklikheid is. 

Die beste verhale, so het die kenners lankal aangetoon, vertoon ’n wending wat jy nooit vooraf heeltemal kon sien kom nie. Nádat die wending plaasgevind het, kyk jy egter met verwondering terug en sê: dit kon op geen ander manier werklik bevredigend uitwerk nie. Hierdie kenmerk van die beste verhale is natuurlik geskoei op die grootste en beste verhaal ooit. Nadat Jesus Christus gekom het, besef ons dat Hy die die verpersoonliking van salige wendings is. Dit kon inderdaad op geen ander wyse gebeur het nie. Daar was reeds baie skaduwees en tipes in die Ou Testament, ja, maar sonder die verrassende ontknoping daarvan in die Nuwe Testament, sou ons nie met versadiging “a-ha” kon sê nie. En ons wat anderkant die kruis en die leë graf met ’n nog groter prentjie leef, mag onder leiding van die Gees selfs “a-ha-leluja” uitroep. “Die grootste en beste verhaal,” so mag elke gelowige jubel, “het ook mý verhaal geword, want mý verhaal is ingetrek in die wending wat Jesus Christus gebring het.”